«Էթնիկական ինքնություն» հասկացությունն ու դրա վերաբերյալ հայկական ընկալումները

Էթնոսը սոցիալական խմբի հատուկ տեսակ է, որն առաջանում է պատմական բնական գործընթացների արդյունքում: Էթնոսը մարդկանց խումբ է, որոնք իրենց գիտակցում են այդ խմբի անդամ, ունեն մշակութային որոշակի առանձնահատկություններ, գիտակցում են իրենց համեմատական միավորվածությունն ու տարբերությունն այլ նմանատիպ խմբերի հետ համեմատած [1, с. 88]:

Մեկ այլ տեղ նշվում է, որ էթնոսը դա մարդկանց խումբ է, որոնք միմյանց հետ կապված են ընդհանուր ծագումով ու երկարաժամկետ համատեղ գոյակցությամբ [2, с. 154]:

Էթնիկական ինքնությունն անձի սոցիալական ինքնության մաս է կազմում: Էթնիկական ինքնությունն իր մեջ ներառում է կայուն իմաստներ, որոնք անհատը տալիս է իրեն, ինչ-որ էթնիկական խմբին անդամակցելու առթիվ և ներառում է այն բնութագրերը, որոնցով անհատը նման է տվյալ էթնիկական խմբին, և տարբերվում է այլ խմբերից[3, с. 58]: Էթնիկական ինքնությունն ընդունված է բաժանել իմացական, աֆֆեկտիվ, և երբեմն էլ՝ վարքային բաղադրիչների: Էթնիկական ինքնության իմացական բաղադրիչի ամենակարևոր տարրն «էթնիկական տեղյակությունն» է, որն իր մեջ մի կողմից ներդառում է գիտելիք սեփական և այլ էթնիկական խմբերի, նրանց պատմության, մշակույթի մասին, մյուս կողմից էթնիկական ինքնագիտակցությունն է: Սեփական և այլ էթնիկական խմբերի մասին գիտելիքի հիման վրա կազմվում է էթնոտարբերակիչ համակարգը: Էթնոտարբերակիչ համակարգի հիմք են կազմում լեզուն, արժեքներն ու նորմերը, պատմական հիշողությունը, կրոնը, ընդհանուր նախնիների մասին միֆը, ազգային բնավորությունը, ազգային, հոգևոր և նյութական մշակույթը և այլն: Վերոնշյալ գործոններից լեզուն, ինչպես նաև կրոնը համարվում են հիմնական էթնոստեղծող, էթնոտարբերակիչ գործոնները, քանի որ դրանց հիման վրա է ստեղծվում էթնիկական խմբի աշխարհայացքը[4, с. 4.]:

Էթնիկական ինքնությունը հասկացություն է, որը ենթադրում է որևէ էթնիկական խմբի մաս կազմելու գիտակցություն: Էթնիկական ինքնությունը մարդկային սուբյեկտիվության ամենակայուն և գործնականորեն չփոփոխվող տարրերից է և գրեթե կախվածություն չունի անձի գործունեության ոլորտների, սոցիալական դիրքորոշումների, քաղաքական հայացքների փոփոխության հետ [5, с. 399]:

Էթնիկականությունը սոցիոլոգիական կատեգորիա է, որը որոշվում է մի շարք  օբյեկտիվ գործոններով՝ ծնողների ծագում, լեզու, մշակույթ, ծննդավայր և այլն: Սակայն վերոնշյալ օբյեկտիվ գործոնների հետ մեկտեղ էթնիկական ինքնությունն առաջին հերթին իմացական-զգայական զգացողություն է, ըստ որի անձը պատկանում է «այս», ոչ թե «այլ» էթնիկական խմբին:

Չնայած հիմնականում էթնիկական ինքնությունը համարվում է սոցիալական ինքնության բաղկացուցիչ մաս, երբեմն նշվում են որոշակի առանձնահատկություններ: Օրինակ՝ էթնիկական ինքնությունն ավելի շատ կենտրոնացած է մշակույթի ու անցյալի ուղղությամբ, ի տարբերություն այլ ինքնությունների, որոնք վերաբերում են ներկային ու ապագային: Բացի այդ, էթնիակական իանքությունն ավելի շատ միֆոլոգիական երևույթ է, որովհետև էթնիկական ինքնության հիմքը գաղափարն է:

Պատմական անցյալի կամ ներկայի վրա հիմնված բարձր էթնիկական ինքնագնահատականը կարող է էթնիկական բացառիկության, այլ էթնիկական խմբերի նկատմամբ գերիշխելու զգացողություն առաջացնի, իսկ հակառակ դեպքում, երբ էթնիկական ինքնագնահատականը ցածր է՝ սեփական ինքնության «չնչինության» վերաբերյալ պատկերացումներ են ձևավորվում: Այս երկրորդի դեպքում անհատները կարող են շատ արագ հրաժարվել իրենց էթնիկական ինքնությունից [5, с. 400]: Վերոնշյալ երևույթները նաև կոչվում են «պոզիտիվ և նեգատիվ ինքնություններ»: Պոզիտիվ ինքնության ժամանակ անհատի սոցիալական դիրքորոշումները բավարարվածություն են արտահայտում տվյալ էթնիկական խմբին անդամակցելու համար, անհատը հպարտանում է էթնիկական խմբի հաջողություններով ու հաղաթանակներով, իսկ նեգատիվ ինքնության դեպքում հակառակն է՝ սեփական էթնիկական խմբի վերաբերյալ գերակշռում են բացասական սոցիալական դիրքորոշումները, որոնք առաջացնում են տվյալ էթնիկական խմբին անդամակցելուց հրաժարման և ամոթի զգացողություն: Նեգատիվ էթնիկական ինքնությունը կարող է առաջացնել «դեկլարատիվ ինքնություն», որի ժամանակ անհատն իրեն որևէ էթնիկական խմբի անդամ է համարում, ելնելով միայն տվյալ իրավիճակից[5, с. 403]: Նորմալ ինքնությունը ձևավորվում է պոզիտիվ ինքնության, սեփական էթնիկական խմբի ներկայի ու անցյալի վերաբերյալ դրական դիրքորոշումների հիման վրա: «Նորմալ ինքնությունը» ազգային պետությունների ձևավորման հիմնական շարժիչ ուժն է, ինչպես նաև ընկած է քաղաքական առողջ գործընթացների ձևավորման հիմքում[5, с. 404]:

Նեգատիվ ինքնության ծայրահեղ դրսևորումներից է «էթնիկական նիհիլիզմը», որը ցածր էթնիկական ինքնագնահատականի արդյունք է և արտահայտվում է սեփական էթնիկական խմբի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքով կամ անտարբերությամբ: Իսկ «էթնիկական ինդեֆֆերենտականությունը» նեգատիվ ինքնության ավելի թույլ դրսևորումներից է և արտահայտվում է սեփական էթնիկական խմբի մշակույթի, արժեքների, պատմության նկատմամբ անտարբերությամբ:

Որպես էթնիկական ինքնության մոդելավորման գործիքներ հանդես են գալիս արժեքային կողմնորոշիչներն ու ավանդույթները: Էթնիկական առանձնահատկությունները հիմնվում են այնպիսի երևույթների վրա, ինչպիսին ազգային բնավորությունն է: «Ազգային բնավորություն» հասկացության մեջ մտնում են հետևյալ բնութագրիչները՝ աշխատասիրություն՝ անաշխատասիրություն, ակտիվություն՝ պասիվություն, վստահություն՝ անվստահություն, ազնվություն՝ անազնվություն, միամտություն՝ խորամանկություն, անվախություն՝ վախկոտություն և այլն [6, с. 156.]:  Ցանկացած էթնիկական խումբ ունի վերոնշյալ բնութագրիչների սեփական կազմը, որոնց շնորհիվ այն տարբերվում է այլ էթնիկական խմբերից, ձևավորում է տվյալ ազգի իմիջը: Վերոնշյալի գործոնների հետ մեկտեղ էթնիկական ինքնության կայացման հիմնական բաղադրիչը դա ազգային լեզուն է:

Էթնոսի թեման արևմտյան և հետխորհրդային գիտական ոլորտներում տարբեր կերպ է ընկալվում: Ռուսական, հետխորհրդային գիտական ընկալումներում էթնոսը դիտարկվում է իբրև պատմական զարգացման արդյունքում ձևավորված սոցիալական խումբ: Իսկ արևմտյան գիտական շրջանակներում էթնոսը դիտարկվում է որպես սոցիալական կոնստրուկտ, որը ստեղծվում է քաղաքական գործիչների ու ինտիլիգենցիայի նպատակային քաղաքականության արդյունքում:

Էթնոսներն ունեն որոշակի առանձնահատկություններ, որոնցով տարբերվում են այլ սոցիալական մեծ խմբերից [7, с. 13].

  1. Էթնոսների անդամներն ունեն ընդհանուր բիոլոգիական ծագում կամ հավատ, որ էթնիկական խմբի բոլոր անդամների ծագումն ընդհանուր է:
  2. Էթնոսներն ունեն ընդհանուր տարածք, որտեղ ընթանում է տնտեսական և մշակութային գործունեությունը:
  3. Էթնիկական խմբի անդամներն ունեն ընդհանուր մշակույթ, սովորություններ, ավանդույթներ, միֆեր:
  4. Էթնոսը հակադրում է իրեն նմանատիպ այլ խմբերի հետ «մենք-նրանք» բաժանման միջոցով:
  5. Էթնոսն ունի ներքին կազմակերպված համակարգ կամ կազմակերպություն:
  6. Բարձր զարգացվածության մակարդակում գտնվող էթնոսներն ունեն որևէ տեսակի պետական կազմավորում:
  7. Էթնիկական խմբի անդամները գիտակցում են իրենց պատկանելիությունը տվյալ էթնոսին:
  8. Ընդհանուր լեզվի առկայությունը:
  9. Էթնիկական խմբի անդամներն ունեն ընդհանուր հոգեբանական առանձնահատկություններ:

Էթնիկական խմբերի տարբերակման վերոնշյալ մակրոգործոնների ազդեցությամբ էլ ձևավորվոմ է անհատի յուրահատուկ էթնիկական ինքնությունը:

Ժամանակակից, մոդեռն հասարակություններում անհատի էթնիկական իքնությունը որոշվում է հիմնականում, մի կոմից՝ անհատի կողմից հարազատ համարվող լեզվով, ավելի ճիշտ՝ այդ լեզվի հետևում կանգնած մշակույթով, մյուս կողմից՝ այդ անհատի ինքնագիտակցությամբ, թե ինքն իրեն ո՞ր էթնիկական խմբի ներկայացուցիչ է համարում, բնականաբար կարևոր է նաև, թե տվյալ միջավայրում այդ անհատին ի՞նչ էթնիկական խմբի ներկայացուցիչ են համարում [1, с. 90]:

Էթնիկական ինքնությունը սոցիալական մեծ խմբերի դրսևորումներից է, իսկ սոցիալական մեծ խմբերի հետազոտումը կարևոր է, որովհետև մարդկային հոգեբանության կարևոր կողմերը ձևավորվում են մեծ խմբերի մակրոսոցիալական մակարդակում [8, с. 80]: Էթնիկական ինքնությունը դա «էթնոս» կոչվող սոցիալական մեծ խմբերին հատուկ սոցիալական ինքության տեսակներից է: Էթնիկական ինքնությունը երբեմն նաև անվանվում է ազգային ինքնություն, սակայն ընդհանուր առմամաբ ազգային ինքնությունը դիտարկվում է որպես քաղաքական, պետական, իսկ էթնիկական ինքնությունը՝ մշակութային երևույթ:

Ազգային ինքնության վերաբերյալ ժամանակակից եվրոպական մտածողների մի մասին մոտ կա կանխակալ վերաբերմունք, որովհետև կայուն զուգորդություն է առաջանում ազգի (nation) և նացիզմի (հետևաբար և նացիոնալ-սոցիալիզմի) միջև [9, էջ 12]:

Հայկական միջավայրում հիմնականում օգտագործվում է «ազգային ինքնություն» եզրը, շատ դեպքերում նկատի ունենալով «էթնիկական ինքնությունը»:

«Հումանիտար հետազոտությունների հայկական կենտրոնի» նախագահ Աշոտ Ոսկանյանը կարևորում է ազգային ինքնության ոլորտի հետազոտությունները: «Հասկանալ, նշանակում է փոխվել: Իմաստավորել ազգային ինքնությունը նշանակում է կառուցվածքային կերպափոխման ենթարկել ազգային կենսաշխարհը» [9 էջ 18]: Ըստ վերոնշյալ հեղինակի, միայն այդ ճանապարհով կարող է ձևավորվել ոչ միայն ռացիոնալ միտքը, այլև ռացիոնալ ազգային վարքագիծը: Ա. Ոսկանյանը շարունակելով նշում է, որ 20-րդ դարի սկզբին հայ ազգի կրած քաղաքական ու ռազմական ջախջախիչ պարտությունները, որքան էլ պայմանավորված լինեն օբյեկտիվ պատճառներով, վկայում են նաև այն մասին, որ ազգային ինքնագիտակցության ավանդական «ռոմանտիկ» տարբերակը սպառել է իրեն:

Հայկական ազգային ինքնության հետազոտման թեման հասկանալի պատճառներով սովետական շրջանում չէր կարող ուսումնասիրությունների թեմա հանդիսանալ, սակայն պարզվեց, որ անկախացումից հետո ինքնության թեման ընդհանուր առմամբ շարունավեց հայկական հետազոտությունների թեմայից դուրս մնալ: Այսպիսով ազգային ինքնության հետազոտման, ռացիոնալ ընկալման թեման շարունակում է հայկական հումանիտար մտքի կարևորագույն բացթողումներից մնալ:

Էթնիկական ինքնությունը որպես սոցիալական մեծ խմբի դրսևորում

Սոցիալական մեծ խմբերը լինում են անկազմակերպ և կազմակերպված: Անկազմակերպ մեծ խմբերն են. ամբոխը, լսարանում հավաքված անծանոթ մարդիկ, կինոթատրոնի հանդիսատեսները և այլն: Կազմակերպված սոցիալական մեծ խմբեր առաջանում են հասարակության պատմական զարգացման ընթացքում, համեմատաբար կայուն են և տևականորեն պահպանում են իրենց գոյությունը: Այդպիսի խմբեր են դասակարգերը, էթնիկական խմբերը, տարիքային խմբերը և այլն [10, էջ 91]:

Սոցիալական միջավայրը, ի դեմս տարատեսակ խմբերի, մեծ դեր ունի անհատական ինքնության ձևավորման հարցում: Ինքնության անհատական ձգտումները ձևավորվում են անմիջապես այն գիտելիքի ազդեցությամբ, որին կարևորություն է տալիս սոցիալական միջավայրը [11, с. 59]:

Եթե էթնիկական ինքնության զգացողությունը ռեգիոնալ, մշակութային, կրոնական և այլ ինքնություններից թույլ է լինում՝ ազգը քայքայվում է, ինչպես որ դա եղավ նախկին Հարասլավիայի տարածքում [12, с. 6]:

Սոցիալական մեծ խմբերն ունեն սոցիալական վարքը կարգավորող այնպիսի առանձնահատկություններ, որոնք փոքր խմբերում չկան: Դրանցից են բարքերը, սովորույթները, ավանդույթները, որոնք խմբային ստատուսի, դիրքորոշումների և գործունեության բնորոշ տեսակների հետ միասին կազմում են խմբի ապրելակերպը [10, էջ 92]: Էթնիկական ինքնությունը ձևավորվում է էթնիկական խմբերի կազմում և ազդեցությամբ: Քաղաքագիտության դոկտոր Արմեն Այվազյանը, մեջբերելով ամերիկացի սոցիոլոգ Լուիզ Քրիզբերիգին, նշում է, որ ավելի մեծ հանրությանը (խմբին) պատկանելը հաճելի զգացողություն է պարգևում: Մինչդեռ պատկանելիությունն այնպիսի մի խմբի, որը զուրկ է ներքին հպարտությունից, վնասակար է անհատի ինքնագնահատականի համար [13, էջ 51]:

Էթնիկական ինքնությունը կարևոր է նաև ազգային նպատակների, հետաքրքրությունների ձևավորվման համար, քանի որ վերջիններս ձևավորվում են ազգային ինքնության հիմքի վրա: «Ազգային նպատակները, գաղափարախոսությունը ձևակերպելուց առաջ պետք է հասկանալ, թե ո՞վ ենք ենք մենք»,-նշում է Հանթիգթոնը [12, с. 31]:

Էթնիկական ինքնությունը, ինչպես և մշակութայինը, առաջանում են սոցիալական դասակարգման արդյունքում, որն իրենից ներկայացնում է մարդկանց և երևույթների դասակարգում ըստ խմբերի [14 с. 514]: Պարզվեց, որ կատեգորիզացումը հիմնականում ընթանում է այլ մարդկանց իր խմբի հետ համեմատելու միջոցով, այսինքն՝ մարդկանց «մենք-նրանք» տարբերակումով: Դասակարգումը կարող է ընթանալ բազմաթիվ բնութագրիչների միջոցով, օրինակ՝ մասնագիտության, մազերի գույնի, հագուսի ոճի, տարիքի, սեռի և այլն: «Մենք-նրանք» տարբերակումը գոյություն ունի հնագույն ժամանակներից: Որպեսզի ձևավորվի «մենքը», պետք է հարաբերության մեջ մտնել այլ խմբերի հետ, սակայն միևնույն ժամանակ տարբերակվել նրանցից: Ժամանակի ընթացքում ամրապնդվում է և ընդունելի ու «լավ»-ն է համարվում այն, ինչը պատկանում է «մենք»-ին, իսկ «ոչ-մենք»-ին պատկանող առանձնահատկությունները` լեզվի յուրահատկությունները, առօրյա սովորույթները, դիմագծերը և այլն, մեծ մասամբ ընկալվում են որպես օտար, տարօրինակ:

«Մենք-նրանք» բաժանումը ցանկացած սոցիալական խմբին բնորոշ երևույթներից է, որը շատ մասնագետներ անվանում են խմբակենտրոնություն [7, с. 311]: Անհատների մոտ ինքնահարգանքի պահանջը բերում է նրան, որ այն խումբը, որի անդամ են տվյալ անհատները, վերջիններիս կողմից համարվում է ավելի լավը, քան այլ խմբերն են [12 с. 56]: Արդյունքում առաջանում է մրցակցություն այլ խմբերի հետ, ինչը բերում է կատարելագործման: Այսպիսով՝ կատարելագործման կարևոր պայման է հստակ ինքնության առկայությունը:

«Մենք» հասկացությունը կամ անձի ինքնագիտակցության մեջ առկա խմբային պատկանելիության մասին պատկերացումների մասին համակարգն անձի ես-ի կարևոր բաղադրիչն է: Ես-ի սահմանները ներառում են յուրաքանչյուր մարդու ինքնագիտակցության կարևոր կողմը հանդիսացող սոցիալական, այդ թվում նաև՝ էթնոսոցիալական պատկանելությանը վերաբերող պատկերացումներն ու դրանց ուղեկցող զգացողությունները [15, էջ 17]:

Խմբային «մենք-նրանք» տարբերակումն ԱՄՆ-ի հոգեբանները ներկայացնում են «ինգրուփ» և «աութգրուփ» հասկացությունների միջոցով [14, с. 517]: «Ինգրուփը» դա այն խումբն է, որի հետ անհատն իրեն նույնականացնում է, «մենքն» է, իսկ «աութգրուփն» այն խումբն է, որի հետ անհատն իրեն չի նույնականացնում: Ինգրուփ ու աութգրուփ հասկացությունները կարևոր են, որովհետև նրանից, թե որ խմբի հետ է անձն իրեն նույնականացնում, կախված է անձի ձևավորման գործընթացն ու վարքը:

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ էթնիկական ինքնությունը սրանում, ակտիվանում է վտանգի դեպքում: Օրինակ սեպտեմբերի 11-ից հետո ԱՄՆ-ում նկատվեց ազգային ինքնության ամրապնդում, որն արտահայտվեց պետական ու ազգային սիմվոլիկայի լայն տարածումով [12, с. 16]: Հասարակության գիտակցությունում «արտաքին թշնամու» բացակայությունը բացասաբար է ազդում հասարակության միասնականության վրա, և նույնիսկ կարող է սոցիումի քայքայման պատճառ դառնալ [12, с. 44.]: Հայաստանը ընդհանուր առմամբ շրջապատված է թշնամի պետություններով, ինչից կարելի ենթադրել, որ էթնիական ինգնագիտակցությունը պետք է լինի բարձր մակարդակի վրա, որը պետք է արտահայտվեր էթնիկական սիմվոլների ժողովրդականությամբ, ազգային մշակույթի, պատմության, ավանդույթների լայն տարածվածությամբ: Իսկ եթե վեոնշյալ գործոնները թույլ են արտահայտվում, նշանակում է չնայած օբյեկտիվորեն արտաքին վտանգի առկայությանը, հասարակության մեջ որոշ սուբյեկտիվ գործոնների ազդեցությամբ (լրատվամիջոցներ, քաղաքական օրակարգ, քաղաքական հռետորիկա, դիսկուրս դաշտ) արտաքին վտանգի զգացողությունը հասարակությունում թուլացնում է:

Էթնիկական ինքնության դրական ասպեկտները հետևյալն են [7, с. 332].

  1. Էթնիկական ինքնությունն աջակցում է անհատի ինդիվիդուալիզմի զարգացմանը:
  2. Հնարավորություն է տալիս ստեղծել առաջնահերթ սոցիալական կապեր, ինչը հսկայական դեր ունի անձի սոցիալականացման հարցում:
  3. Էթնիկական ինքնությունն ունի որոշակի ճկունություն, որն անհատին ընտրության, կողմնորոշվելու հնարավորություն է տալիս:
  4. Էթնիկական խմբում անհատն ունի ավելի հստակ ու ինդիվիդուալ ինքնություն, քան, ասենք, սոցիալական դասակարգերում:
  5. Էթնիկական ինքնությունը կարող է անհատին հպարտություն, ինքնավստահություն տալ, ազատել ամոթից (վերջինս առկա կլինի հպարտության բացակայության դեպքում): Ազգային հպարտության առկայությունն ամուր և ապահով ապագայի կառուցման կարևոր տարրն է:

Էթնիկական ինքության ձևավորման համար շատ կարևոր են էթնիկական սիմվոլների առկայությունը:

Էթնիկական սիմվոլներ  

Ցանկացած էթնիկական խումբ, իր ձևավորման շրջանում ձգտում է առանձնանալ մյուս էթնիկական խմբերից, իսկ աջանձնանալու գրավականներից մեկը սեփական էթնիկական սիմվոլմերի առկայությունն է: Էթնիկական սիմվոլները կարող են վերցվել բնաշխարհից, մարդկանց արտաքին տեսքից, անցյալից, մշակույթից, առասպելներից և այլն [7, с. 153]: Ամեն դեպքում էթնիկական սիմվոլների առկայությունն էթնոսի, ազգի գոյության կարևոր բաղադրիչն է, էթնոսի բնավորության կերտողը:

Ազգերի մեծամասնությունն ունեն իրենց ինքնության սիմվոլները [12, с. 201]: ԱՄՆ-ում դա Ազատության արձանն է, սպիտակագլուխ արծիվը, Սեմ քեռին և այլն: Հայերի մոտ դա Արարատ սարն է, Հայ Առաքելական եկեղեցին, պատմական հիշողությունում առկա որոշ կերպարներ՝ Տիգրան Մեծ, Վարդան Մամիկոնյան, Անդրանիկ Օզանյան, Սասունցի Դավիթ և այլն: Էթնիկական սիմվոլների վերագնահատման, վարկաբեկման, փոփոխման բոլոր գործընթացներն ազդում են էթնիկական ինքնության վրա, փոփոխում են ինքնությունը, ազդում են էթնիկական խմբի անդամների ինքնագնահատականի վրա: Իսկ եթե առկա էթնիկական սիմվոլների վարկաբեկման ընթացքում դրանք չեն փոխարինվում նորերով, ապա դա կարող է էթնիկական խմբի մասնատման հիմք հանդիսանա:

Շատ կարևոր է, թե ազգի երևակայությունում ինչպիսի հիշողություն է առկա, որովհետև ազգը վերափոխվելու է այնպես, ինչպիսին որ նրա երևակայական հիշողությունն է: Առանց ազգային պատմության, որը մարդկանց հիշողությունում առկա է անցյալի փառավոր իրադարձությունների, պատերազմների, հաղթանակների ու պարտությունների, հերոսների ու թշնամիների սիմվոլների տեսքով՝ ազգ գոյություն չի կարող ունենալ [12, с. 185]:

Կա կարծիք, որ ազգային, էթնիկական սիմվոլները դա էթնոսի հոգեբանական ամբողջության խտացված մի մասնիկն են [7, с. 154]: Այսպիսով էթնիկական սիմվոլները յուրահատուկ կոդեր են, որոնց ապակոդավորումը կբացահայտի էթնիկական ինքնության այնպիսի կարևոր բաղադրիչներ, ինչպիսիք են ազգային մենտալիտետը, բնավորությունը, աշխարհի մասին պատկերացումները և այլն:

Էթնիկական սիմվոլները նույնականացման տեսանկյունից կարող են լինել դրական և բացասական: Այն էթնիկական սիմվոլները, որոնց հետ տեղի է ունենում դրական նույնականացում՝ դրական սիմվոլներն են, և հակառակը: Դրական էթնիկական սիմվոլները էթնոսի ներսում կրկնօրնակման հիմք են հանդիսանում: Էթնիկական խմբի համար կարևոր է նաև բացասական էթնիկական սիմվոլների առկայությունը, որոնք ցուցադրում են, թե ինչպես չպետք է լինեն այդ ազգի ներկայացուցիչները [7, с. 172]: Պատմականորեն ձևավորված դրական և բացասական էթնիկական սիմվոլների աղավաղումը, տեղերով փոփոխումը ազգի ինքնության աղճատման պոտենցիալ ունի: Հայկական իրականությունում ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում են տարբեր մասնագետներ կամ մասնագետ ներկայացող անձիք, որոնք պատմությանը «թարմ հայացքով» նայելու, այլոցից տարբերվող կարծիք ձևակերպելու նպատակով հայ էթնիկական ինքության բաղկացուցիչ մաս կազմող դրական սիմվոլներին ներկայացնում են բացասական գույներով, իսկ բացասական սիմվոլներին՝ դրականով: Այս ամենն էթնիկական ինքության աղճատմանն է միտված, որը հեշտացնում է տվյալ էթնոսի անդամների հետագա ուծացումը:

Էթնիկական սիմվոլների ստեղծումը մշտական գործընթաց է, և եթե ազգը չի կարողանում հին սիմվոլների հետ զուգահեռ այլ էթնիկական սիմվոլներ ձևավորել կամ փոխառել այլ խմբերից՝ նման էթնիկական խմբի գոյության հավանականությունը քչանում է [16, с. 158]:

Էթնիկական ինքնագիտակցություն

Էթնիկական ինքնագիտակցությունը ձևավորվում է էթնոգենզի սկզբում: Էթնիկական ինքնագիտակցությունը որևէ էթնոսին պատկանելու սուբյեկտիվ զգացողությունն է: Էթնիկական ինքնագիտակցությունը ձևավորվում է սոցիալ-մշակութային գործոնների ազդեցությամբ, միևնույն ժամանակ վերածվելով սոցիալկան միջավայրի վրա ազդող, արժեքներ, զգացմունքներ և վարք առաջացնող գործոն [15, էջ 22]:

Էթնիկական ինքնագիտակցության հետազոտությունները կարևորվում են նաև այն հանգամանքով, որ էթնիկական ինքնությունն ունի ոչ միայն ներհոգեկան, այլև վարքային կողմեր: Էթնիկական ինքնության բաղադրիչները ժամանակ առ ժամանակ դրսևորվում են ինչպես էթնոսի, այնպես էլ նրան անդամների վարքում [17, էջ 17]: Այսպիսով էթնոսների կայուն, կրկնվող վարքի ուսումնասիրումը կարող է ընթանալ ազգերի վարքի հետազոտման ճանապարհով:

Էթնիկական ինքնագիտակցության մեջ առաջին հերթին մտնում է այն հանգամանքի գիտակցումը, թե ինչ էթնոսի (ազգի) է պատկանում ինքը, ինչ ազգի պատկանող ծնողների զավակ է [17, էջ 14]:

Էթնիկական ինքնաիտկցության ամրապնդումն ուղեկցվում է պետություն ձևավորելու ձգտումով, որի արդյունքում ձևավորվում է «ազգ», և էթնիկական ինքնագիտակցությունը վերածվում է «ազգային ինքնագիտակցության»: Էթնիկական ինքնագիտակցության մեջ, ի տարբերություն ազգայինի, գերակշռող է հուզական բաղադրամասը (խմբային պատկանելիություն, խմբի մյուս անդամների հետ նույնականության զգացողություն) [15, էջ 23]: Ազգային ինքնագիտակցությունն ավելի ռացիոնալ երևույթ է, քան էթնիկական ինքնագիտակցությունը:

Ինչպես էթնիկական, այնպես էլ ազգային ինքնագիտակցությունը ձևավորվում են սոցիալականացման ընթացքում, իսկ սոցիալականացումն ընթանում է ծնողների, առաջնային սոցիալկանացման խմբերի, մեդիայի ազդեցությամբ: Սոցիալականացման ընթացքում, երբ անհատը տեղեկատվություն է ստանում խորհրդանիշերի, իրադարձությունների, հերոսների ու թշնամիների մասին, ձևավորվում է էթնիկական ինքնությունը, թե հուզական, թե իմացական մակարդակում ապահովելով խմբային վարքի համերաշխության հիմքը:

Էթնիկական ինքնագիտակցության հիմքում ընկած էթնիկական ինքնանույնացումը կախված սոցիալ-քաղաքական իրավիճակից կարող է փոփոխություններ կրել, իր հետ փոփոխելով նաև էթնիկական ինքնությունը: Օրինակ, այլ էթնոսի միջավայրում երկար ապրելու արդյունքում անձը կարող է իրեն նույնացնել տվյալ էթնոսի հետ, արդյունքում առաջանում է կամ էթնիկական պատկանելիությունից գիտակցված խզում կամ ինքնագիտակցության ներքին ֆունկցիոնալ խզում: Բացի այդ, ինչպես և պետք էր սպասել, էթնիկական ինքնագիտակցությունն ինչպես անհատի, այնպես էլ ողջ էթնոսի մակարդակում, միայն մասամբ է արտացոլում էթնոսի իրական հատկությունները, արդի վիճակն ու մշակութային նվաճումները [17, էջ 15]:

Էթնիկական ինքնության ուսումնասիրությունները հայ իրականությունում

Քանի որ ինքնությունն ուսումնասիրող հիմնական ուղղություններից երկուսը՝ հոգեբանությունն ու սոցիոլոգիան խարհրդային ավանդույթներից ելնելով Հայաստանում կամ զարգացած չեն եղել կամ էլ ազգային ինքնության թեման չեն ուսումնասիրել՝ մեզանում ինքնության թեման մնում է ամենաքիչն ուսումնասիրված գիտական ոլորտներից մեկը: Անկախությունից հետո, հատկապես անկախացման առաջին տասնամյակում, Հայաստանում պատմագիտության, էթնոհոգեբանության, քաղաքագիտության տեսնկյունից ազգային ինքնության թեման ուսումնասիրությունների թեմա դարձավ, բայց քանի որ Խորհրդային Հայաստանից ոլորտն ուսումնասիրող գիտական դպրոց չէինք ժառանգել, ազգային ինքության թեմայով հրապարակումները, առանձին բացառություններն հանած, հաճախ առանձնանում էին ոչ մասնագիտական, երբեմն պաթեթիկ ձևակերպումներով: Հետաքրքիր է, որ մեզանում ազգային ինքնության պաթեթիկ գերագնահատումն ընթանում է համատեղաբար նույն ինքնության պաթետիկ թերարժևորման հետ: Արդյունքում թեմայի վերաբերյալ առաջանում է բևեռացման տանող բանավեճ, որի ընթացքում հնարավոր չի լինում հասկանալ, թե որոնք են հայկական ազգային ինքնության օբյեկտիվ բնութագրերը:

Հայկական քաղաքագիտության ոլորտի ներկայացուցիչ, քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արմեն Այվազյանը ազգային ինքնագիտակցության, ինքնության կայացման հարցում վճռորոշ գործոններ է համարում հին հայկական պետությունը, հայկական բանակն ու լեզուն [13, էջ 5]:

Ըստ Ա. Այվազյանի, հայկական քաղաքակրթության ավելի քան չորսհազարամյա պատմության մեջ ազգային զինված ուժերն ու ազգային պետությունն ունեցել են կենտրոնական և վճռորոշ դերակատարում:

Լեզվի հետ կապված Այվազյանը նշում է, որ չնայած լեզվի ու ազգային ինքնագիտակցության սերտ կապի թեման արժանացել է արտասահմանյան և նախկին խորհրդային էթնոլոգների, սոցիոլոգների և հոգեբանների բազմակողմանի ուշադրությանը՝ մեզանում նույնատիպ ուսումնասիրությունները, ցավոք, դեռևս բացակայում են: «Այնինչ՝ հայոց լեզուն հայերի ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման ազդեցություն ունեցած պատմական որոշիչ գործոններից է, եթե ոչ՝ ամենաորոշիչը» [13, էջ 58]:

Մեկ այլ տեղ, արդեն հոդվածում, Ա. Այվազյանը հայի ինքնության սահմանման փորձ է անում, նշելով, թե իր կարծիքով ով է հայը[1]: Ըստ Այվազյանի հայ կարող է համարվել միայն նա, ով.

  1. Հայաստանն ընդունում է որպես իր միակ հայրենիքը, ընդ որում ժամանակագրական-տարածքային երկու չափումներում՝ նրա պատմական և արդի սահմաններում.
  2. Հայաստանի տարածքի, ժողովրդի, լեզվի ու մշակույթի նկատմամբ ունի ամուր հոգեբանական կապվածություններ.
  3. անձնապես պատասխանատվություն է զգում Հայաստանի ճակատագրի համար, ըստ այդմ էլ ստանձնում է հայրենիքի առջև քաղաքական պարտավորություններ.
  4. արտերկրում բնակվելու դեպքում լրջորեն մտածում ու վերլուծում է իր և իր ընտանիքի հայրենադարձության բոլոր հնարավոր տարբերակները.
  5. հայոց լեզվի ու մշակույթի կրողն է կամ ձգտում է դառնալ այդպիսին.
  6. ցանկանում է իր սերունդը հայ պահել, այդ թվում հայոց լեզուն իր երեխաներին փոխանցելու միջոցով և նրանց ազգային մշակույթի ոլորտի մեջ ընդգրկելով:

«Հումանիտար հետազոտությունների հայկական կենտրոնի» նախագահ Աշոտ Ոսկանյանը նշում է, որ ազգային ինքնությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայ իրականության համար: Ըստ նրա, հայոց ազգային ինքնությունն իսկապես հանդես է գալիս որպես հասարակական միավորման (ինտեգրացիայի) հիմնական միջոց այնտեղ, որտեղ այդպիսի միավորման այլ ազդակները բավականաչափ զարգացած չեն: Դրա պատճառը հայերի պատմական յուրահատկությամբ պայմանավորված ազգային կեցության տարածա-ժամանակային հատվածականությունն է [9, էջ 14]:

Վերոնշյալ ժողովածույի մեկ այլ հեղինակ, Արա Նադոլյանը ազգային ինքնության սահմանման հարցում կարևորում է ազգային գաղափարախոսության դերը: «Ազգային գաղափարախոսությունն իրենից ներկայացնում է ազգային դիցաբանության կարգավորված և ռացիոնալացված բանաձև կամ մասնավոր արտահայտում: Ազգային գաղափարախոսության նպատակն է ձևավորել ազգի փոխկապակցման՝ ներքին հոգևոր և արտաքին համաշխարհային-պատմական դերը, առաքելությունը: Ազգային ինքնություն սահմանելիս՝ որոշիչ է հենց այդ դերը, ոչ թե ազգի որևէ այլ ստատիկ ձևակերպում գտած չափանիշեր» [9, էջ 88]: Ա. Նադոլյանն ազգի ինքնության միակ կայուն և վերջնական ամփոփում համարում է Երկիրը, որպես ազգի ներքին հոգևոր հայրենիք, որը պարունակում է այն սրբազան պատմությունն ու տարածությունը, որտեղ կան ազգային սուբյեկտների բոլոր պայմանաձևերը՝ ռեալ կամ միայն հնարավոր:

Մեկ այլ ինքնության թեման ուսումնասիրող մասնագետ Սվետլանա Հարությունյանը նշում է, որ ինքնության խնդիրն ինչ-որ պահի հանկարծ չի ծագում, այն միշտ առկա է: Ըստ վերոնշհալ հեղինակի՝ ինքնությունը խնդիր է, որը միշտ լուծել է պետք [18, с. 5]: Ըստ Ս. Հարությունյանի, ժամանակակից հասարակությունում կա միայն մեկ կայուն կատեգորիա՝ կայուն փոփոխությունների կատեգորիան: Այս իրավիճակում անհատի ինքնությունն ավելի խոցելի ու անորոշ է դառնում: Ըստ հեղինակի այժմ Հայաստանում ինքնության թեման առավել ակտուալ է, որովհետև հասարակական անկայունությունը բերում է մարդկանց ապակողմնորոշման:

Ս. Հարությունյանն արդարացիորեն նշում է, որ ներկայում ինքնությունը գիտական ոլորտում չունի համընդհանուր ընդունված սահմանում, ինչի արդյունքում տարբեր հեղինակներ ինքնության տարբեր մեկնաբանություններ են տալիս [18, с. 9]:

Ընդհանրացնելով կարելի է նշել, որ մի քանի բացառություններից բացի, հայկական իրականությունում ինքնության թեման ոլորտի ժամանակակաից գիտական մտքի համատեքստում չի հետազոտվել, ինչը մի շարք սուբյեկտիվ, զգացմունքային, համընդհանուր ընդունված գիտական մոտեցումներին հակադարձ տեսակետների պատճառ է դարձլ: Բացի այդ, մեզանում շատ հազվադեպ են, և նույնիսկ, կարելի է ասել, որ բացակայում են ազգային ինքնության թեմայով դաշտային որակական կամ քանակական հետազոտոթյունները[2], ինչը մեծ բացթողում է, որովհետև ազգային ինքնության ճանաչումն ու օբյեկտիվ պատկերացումները կօգնեն մեզ ինքնակազմակերպման հարցերում մի շարք կարևոր խնդիրների լուծումը գտնել:

 

Վահրամ Միրաքյան

Օգտագործած գրականության ցանկ

  1. Мудрик А. В., “Социализация человека”, 3-е изд., Москва, МОДЕК, 2010 г.
  2. “Социология” учебник для вузов, под ред. проф. Лавриенко В. Н., 3-е издание, Москва, Юнитидана, 2008 г.
  3. Аклаев А.Р., “Этнополитическая конфликтология”. Анализ и менеджмент. М., 2008.
  4. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли.М.: Рольф, 2002.
  5. “Вопросы социальной теории”, И.С. Бакаланов, Т.В. Душина, О.А. Микеева, “Человек этнический: проблема этнической идентичности”, М., Том IV,
  6. Садохин А. П.Этнология”. М., 2006.
  7. Налчаджан А. А., “Основы этнопсихологии”, Ереван, “Огебан”, 2003 г.
  8. Радугин А., Радугина О., “Социальная психология”, Москва, “Библионика”, 2006 г.
  9. «Ինքնություն», խմբ. Աբրահամյան Լ., Բարխուդարյան Վ., Բախչինյան Ա. և ուրիշ., Երևան, «Կամար», 1995 թ.:
  10. Նալչաջյան Ա., «Սոցիալական հոգեբանություն», Երևան, «Զանգակ», 2004 թ.:
  11. Эриксон Э. Идентичность: юность и кризис. — М.: Издательская группа “Прогресс”, 2006 г.
  12. Хантиктон С., “Кто мы?: Вызовы американской национальной идентичности”, АСТ, Москва, 2008 г.
  13. Այվազյան Ա., «Հայկական ինքնության հիմնաքարերը. բանակ լեզու, պետություն», Երևան, «Լուսակն», 2007 թ.:
  14. Почебут Л., Мейжис И., “Социальная психология”, Москва, “Питер”, 2010 г.
  15. Նալչաջյան Կ., «Էթնիկական ինքնագիտակցություն», Երևան, «Զանգակ- 97», 2003 թ.
  16. Налчаджан А. А., “Этногенез и ассимиляция (психологические аспекты)”, Ереван-Москва, “Огебан”, 2003 г.
  17. Նալչաջյան Ա. «Ազգային ինքնություն: Էթնոհոգեբանության և էթնոքաղաքագիտության դիրքերից», Երևան.: Հեղինակային հրատարակություն, 2012 թ.:
  18. Арутюнян С. Ф., “Идентичность: от теории к практике”, монография, Ереван, Тигран Мец, 2012 г.

[1] «Ազգ» օրաթերթ, 24/11/2007 թ.:

[2] Մենք չհանդիպեցինք այդպիսի հետազոտությունների: